Terug naar inhoud
NÛR

Soera 100 · Mekkaans · 11 verzen

سورة العَادِيَاتِ

Al-Aadiyaat — De Rennenden

Openbaringsvolgorde: 14ᵉ · Juz 30

Voorwoord

Soera Al-‘Âdiyât — ‘De voortrennenden’ (de aanvalspaarden) — is een Mekkaanse soera van elf verzen, genoemd naar de strijdrossen waarbij Allah in het openingsvers zweert. Zij opent met vijf korte, hijgende eden: bij de snuivend galopperende paarden, bij de vonken die hun hoeven uit de stenen slaan, bij hun ochtendlijke aanval, bij de stofwolk die zij opwerpen en bij hun doordringen tot in het hart van de vijandelijke gelederen. De geleerden vermelden een meningsverschil tussen de metgezellen: ‘Alî ibn Abî Tâlib en Ibn Mas‘ûd lazen de ‘voortrennenden’ als de kamelen van de bedevaartgangers (van ‘Arafa naar Muzdalifa naar Minâ), terwijl Ibn ‘Abbâs ze als de strijdpaarden las; veel exegeten — en Ibn al-Qayyim — gaven aan dit laatste de voorkeur, omdat het ‘snuiven’ (ad-dabh) en het ‘vonken slaan’ kenmerkend zijn voor het paard.

Het onderwerp waarover gezworen wordt, is de toestand van de mens: ‘Voorwaar, de mens is zijn Heer zeker ondankbaar’ — hij houdt het goede dat hij zijn Heer verschuldigd is achter, en hij is hevig in zijn liefde voor bezit. Daartegen plaatst de soera de Dag waarop alles wordt omgekeerd: wanneer wat in de graven is naar buiten wordt gehaald en wat in de harten verborgen lag tevoorschijn wordt gebracht — dan is hun Heer op die Dag volkomen op de hoogte van hen. Zo voert de soera in elf verzen van het felle beeld van de oorlogspaarden naar de zachte, scherpe waarschuwing: het hart dat zijn weldoener vergeet, wordt op die Dag van binnenuit blootgelegd.

Verzen 1-5

﴿ ١ ﴾

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ وَٱلْعَٰدِيَٰتِ ضَبْحًۭا

Wal'aadi yaati dabha

100:1Bij de snuivend voortrennenden.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

De soera barst los met een eed bij de strijdpaarden in volle galop: ‘Bij de snuivend voortrennenden.’ Allah zweert bij hen om de tekenen van Zijn macht die in dit edele dier liggen — het rent zó hard dat zelfs zijn ademhaling hoorbaar wordt. Nog vóór er een les klinkt, zet God het beeld neer van kracht, snelheid en strijdvaardigheid.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

Allah, de Verhevene, zweert bij de paarden — vanwege de schitterende tekenen en de duidelijke gunsten die de schepselen daarin kennen — en Hij zweert bij hen in een toestand die geen andere diersoort met hen deelt. Hij zegt: {Bij de snuivend voortrennenden} — dat wil zeggen: de paarden die met een geweldige, krachtige galop rennen waaruit het snuiven (ad-dabh) voortkomt, het geluid van hun ademhaling in hun borst wanneer hun galop heftig wordt.

Ibn Kathîr

Allah zweert bij de paarden wanneer zij in Zijn weg (de jihâd) ten strijde worden gedreven, zodat zij rennen en snuiven — ad-dabh is het geluid dat van het paard gehoord wordt wanneer het rent. De geleerden verschilden over wat met ‘de voortrennenden’ bedoeld is. Ibn Abî Hâtim leverde over, via al-A‘mash, van Ibrâhîm, van ‘Abdullâh (ibn Mas‘ûd): {Bij de snuivend voortrennenden} — hij zei: dat zijn de kamelen. ‘Alî zei eveneens: het zijn de kamelen. Maar Ibn ‘Abbâs zei: het zijn de paarden. Toen ‘Alî de uitspraak van Ibn ‘Abbâs bereikte, zei hij: ‘Wij hadden op de dag van Badr geen paarden.’ Ibn ‘Abbâs zei: ‘Dat was bij een uitgezonden strijdtroep (sariyya).’ Sa‘îd ibn Jubayr leverde over van Ibn ‘Abbâs dat deze zei: ‘Terwijl ik in de Hidjr zat, kwam er een man naar mij die mij vroeg over {Bij de snuivend voortrennenden}. Ik zei hem: het zijn de paarden wanneer zij in de weg van Allah ten aanval trekken, dan ’s nachts terugkeren en hun eten klaarmaken en hun vuur ontsteken. Hij keerde zich van mij af en ging naar ‘Alî, moge Allah tevreden over hem zijn, die bij de drinkplaats van Zamzam was, en vroeg hem ernaar. ‘Alî zei: heb je hiernaar iemand vóór mij gevraagd? Hij zei: ja, Ibn ‘Abbâs, en die zei: de paarden wanneer zij ten aanval trekken in de weg van Allah. ‘Alî zei: ga, en roep hem voor mij. Toen hij voor hem stond, zei ‘Alî: jij geeft de mensen uitspraken waarvan je geen kennis hebt! Bij Allah, als de eerste veldslag in de islam Badr was — en wij hadden daar slechts twee paarden: een paard van az-Zubayr en een paard van al-Miqdâd — hoe kunnen het dan de snuivend voortrennenden zijn? De snuivend voortrennenden zijn slechts (de kamelen) van ‘Arafa naar Muzdalifa, en van Muzdalifa naar Minâ.’ Ibn ‘Abbâs zei: toen liet ik mijn uitspraak varen en keerde terug naar wat ‘Alî gezegd had. Met deze keten leverde Ibn ‘Abbâs ook over dat ‘Alî zei: de snuivend voortrennenden zijn slechts (de kamelen) van ‘Arafa naar Muzdalifa; en wanneer zij bij Muzdalifa neerstrijken, ontsteken zij de vuren. Volgens de overlevering van al-‘Awfî zei Ibn ‘Abbâs daarentegen: het zijn de paarden. Met de uitspraak van ‘Alî — dat het de kamelen zijn — zeiden onder anderen Ibrâhîm en ‘Ubayd ibn ‘Umayr; met de uitspraak van Ibn ‘Abbâs zeiden onder anderen Mujâhid, ‘Ikrima, ‘Atâ’, Qatâda en ad-Dahhâk, en Ibn Jarîr koos voor deze laatste. Ibn ‘Abbâs en ‘Atâ’ zeiden: nooit heeft een dier ‘snuivend’ gehijgd behalve een paard of een hond. En Ibn Juraydj leverde over van ‘Atâ’: ik hoorde Ibn ‘Abbâs het snuiven beschrijven als: ‘ah, ah’.

Ibn al-Qayyim

Tot de eden van Allah behoort Zijn eed: {Bij de snuivend voortrennenden, die vonken slaan, die in de ochtend aanvallen}. De metgezellen en wie na hen kwamen verschilden hierover. ‘Alî ibn Abî Tâlib en ‘Abdullâh ibn Mas‘ûd zeiden: het zijn de kamelen van de bedevaartganger, die rennen van ‘Arafa naar Muzdalifa en van Muzdalifa naar Minâ — dit was de keuze van Muhammad ibn Ka‘b, Aboe Sâlih en een groep exegeten. ‘Abdullâh ibn ‘Abbâs zei: het zijn de strijdpaarden — dit is de uitspraak van de leerlingen van Ibn ‘Abbâs en van al-Hasan en een groep, en al-Farrâ’ en az-Zajjâj kozen hiervoor. De voorstanders van ‘de kamelen’ zeiden: de soera is Mekkaans, en er was toen nog geen jihâd en geen paarden die streden; Hij zwoer dus bij wat zij kenden en gewoon waren — de kamelen van de bedevaartganger, die ‘voortrennend’ zijn wanneer zij van ‘Arafa naar Muzdalifa rennen. De voorstanders van ‘de paarden’ zeiden: in de taal is het bekend dat ad-dabh het geluid van de ademhaling van de paarden is wanneer zij rennen — een geluid dat uit hun binnenste gehoord wordt, niet het hinniken (as-sahîl) en niet het briesen (al-hamhama), maar het geluid van hun adem in hun binnenste door de heftigheid van het rennen. Al-Jurjânî zei: beide uitspraken zijn in de tafsîr overgeleverd, maar de context wijst erop dat het de paarden zijn, namelijk Zijn woord {die vonken slaan}: het slaan van vuur gebeurt slechts door de hoef vanwege diens hardheid, terwijl de kameelvoet zachtheid en slapheid heeft.

﴿ ٢ ﴾

فَٱلْمُورِيَٰتِ قَدْحًۭا

Fal moori yaati qadha

100:2Die vonken slaan.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

En zie hoe hard zij gaan: hun hoeven slaan vonken uit de stenen — een beeld van ijzer op vuursteen. Het tweede vers verdiept de eerste eed: deze paarden razen met zoveel kracht over de grond dat er vuur uit de aarde springt onder hun hoeven.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{Die vonken slaan}: met hun hoeven, uit de stenen die zij betreden, {met een slag} — dat wil zeggen: het vuur springt op uit de hardheid en de kracht van hun hoeven wanneer zij rennen.

Ibn Kathîr

{Die vonken slaan} — dat betekent: het botsen van hun hoeven tegen de rotsen, waardoor er vonken van vuur uit opspatten. De meesten van hen (de bovengenoemde geleerden) zeiden over Zijn woord {die vonken slaan}: dat betekent: met hun hoeven. Qatâda zei: zij ontstaken de oorlog tussen hun ruiters. En van Ibn ‘Abbâs en Mujâhid is overgeleverd: {die vonken slaan} betekent: de list van de mannen. Er werd ook gezegd: het is het ontsteken van het vuur wanneer zij ’s nachts naar hun verblijven terugkeren; en gezegd werd: bedoeld zijn de vuren van de stammen; en wie het als de paarden uitlegde, zei: het is het ontsteken van het vuur bij Muzdalifa. Ibn Jarîr zei: het juiste is het eerste — dat het de paarden zijn wanneer zij met hun hoeven vonken slaan.

Ibn al-Qayyim

Zij (de voorstanders van ‘de paarden’) zeiden: het ‘snuiven’ is bij de paarden duidelijker dan bij de kamelen, en het ‘vonken slaan’ door de hoefijzers van de paarden is duidelijker dan bij de voetzolen van de kamelen. Het is bekend in de paardrijkunst (al-Furûsiyya): Hij beschreef hen als ‘vuur slaand uit de stenen wanneer zij rennen’, en dat is bij de paarden waarneembaar door het slaan van hun hoefijzers op het harde gesteente, waaruit het vonken van vuur ontstaat zoals vuur ontstaat uit ijzer en vuursteen bij het slaan. De zwakke uitleg dat het ‘vonken slaan’ de list van de mannen zou zijn, of het ontsteken van vuren — als men daarmee een toespeling (ishâra) bedoelt en niet de eigenlijke betekenis, is het aanvaardbaar; maar als men er de letterlijke bedoeling mee bedoelt, is het onjuist, want ‘die vonken slaan’ zijn dezelfde als ‘de voortrennenden’, en daarom verbond Hij ze eraan met de fâ’ van het oorzakelijk gevolg: zij renden, en sloegen dus vonken.

﴿ ٣ ﴾

فَٱلْمُغِيرَٰتِ صُبْحًۭا

Fal mugheeraati subha

100:3Die in de ochtendschemering aanvallen.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

Dan komt het moment van de aanval: bij het krieken van de dag. De rossen storten zich in de vroege ochtend op de vijand — het uur dat de Profeet ﷺ koos voor zijn invallen, waarbij hij eerst luisterde of er een gebedsoproep klonk; klonk die, dan spaarde hij de plaats.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{Die in de ochtend aanvallen}: op de vijanden, {bij dageraad} — en dit is het meest gangbare, dat de aanval ’s morgens plaatsvindt.

Ibn Kathîr

{Die in de ochtend aanvallen} — dat betekent: de aanval die in het vroege ochtenduur wordt uitgevoerd. Dit is zoals de Boodschapper van Allah ﷺ in de vroege ochtend overviel: hij wachtte af of hij van de mensen de adhân (oproep tot het gebed) hoorde; hoorde hij die, dan liet hij hen met rust, en hoorde hij die niet, dan viel hij aan. Ibn ‘Abbâs, Mujâhid en Qatâda zeiden over {die in de ochtend aanvallen}: dat betekent de aanval van de paarden in de ochtend in de weg van Allah. En wie het als de kamelen uitlegde, zei: het is het bij dageraad opbreken van Muzdalifa naar Minâ.

Ibn al-Qayyim

Hij beschreef hen verder met het ‘aanvallen’ (al-ighâra); en hoewel dat ook voor kamelen gebruikt wordt — zoals Quraysh placht te zeggen ‘Thabîr is opgelicht, opdat wij kunnen opbreken’ — is het gebruik ervan voor de aanval van de krijgstocht veelvuldiger. En Hij bepaalde de aanval op de ochtend: de bedevaartgangers vallen bij dageraad niet aan, maar staan dan op de plaats van Muzdalifa; en Quraysh viel in die tijd pas aan nadat de zon was opgekomen, zodat noch Quraysh noch enig ander van de Arabieren bij dageraad aanviel. In de Sahîh is van de Profeet ﷺ overgeleverd dat hij in de krijgstocht niet aanviel vóór het aanbreken van de ochtend; brak de ochtend aan en hoorde hij een adhân, dan hield hij in, en zo niet, dan viel hij aan. (Hij verbijzonderde de aanval bij dageraad, omdat de vijand op dat ogenblik nog niet verspreid is en zijn plaats niet verlaten heeft, terwijl de aanvallers uitgerust en waakzaam zijn en de plekken van de aanval overzien, en de vijand nog onvoorbereid in zijn onachtzaamheid verkeert.)

﴿ ٤ ﴾

فَأَثَرْنَ بِهِۦ نَقْعًۭا

Fa atharna bihee naq'a

100:4Die daarbij stof opwerpen.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

Door dat razende galopperen rijst er een stofwolk op. Het vierde vers schildert het slagveld: onder de stormende hoeven kolkt het stof omhoog — het zichtbare spoor van hun kracht en snelheid.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{Die daarbij opwerpen} — dat wil zeggen: door hun rennen en hun aanval — {stof}: dat is opdwarrelend stof.

Ibn Kathîr

{Die daarbij stof opwerpen} — dat betekent: stof op de plaats van de veldslag met de paarden. Allen zeiden over Zijn woord {die daarbij stof opwerpen}: het is de plaats die, wanneer zij daar binnenvallen, het stof doet opdwarrelen — hetzij bij een bedevaart, hetzij bij een krijgstocht.

Ibn al-Qayyim

Zij zeiden: en an-naq‘ is het stof, en het opdwarrelen ervan door de paarden in hun galop is duidelijker dan het opdwarrelen door de voetzolen van de kamelen; het voornaamwoord in ‘daarbij’ (bihi) verwijst naar de plaats waarin zij rennen. Zij zeiden: het meeste stof wordt opgeworpen bij de aanval, wanneer de paarden midden in de samenscholing van de vijand doordringen, vanwege de hevigheid van hun beweging en hun gewoel op die plaats; terwijl de uitleg dat het stof wordt opgeworpen in de vallei van Muhassir bij de aanval niet duidelijk is, want daar dwarrelt doorgaans geen stof op, vanwege de hardheid van de plaats.

﴿ ٥ ﴾

فَوَسَطْنَ بِهِۦ جَمْعًا

Fawa satna bihee jam'a

100:5Die dan het midden van de gelederen (van de vijand) doorbreken.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

En ten slotte breken zij door tot in het hart van de vijandelijke gelederen. Het vijfde vers voltooit het tafereel: de paarden klieven met hun ruiters dwars door de vijandelijke drom heen. Ibn al-Qayyim merkt op: het rennen is het middel, het doordringen tot in de massa is het doel.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{Die dan het midden doorbreken daarmee} — dat wil zeggen: met hun ruiter — {van een verzameling}: dat wil zeggen: zij dringen daarmee door tot in het midden van de drommen van de vijanden die overvallen worden.

Ibn Kathîr

{Die dan het midden van de gelederen doorbreken} — dat betekent: dan zijn zij allen tezamen in het midden van die plek. Volgens de overlevering van al-‘Awfî zeiden Ibn ‘Abbâs, ‘Atâ’, ‘Ikrima, Qatâda en ad-Dahhâk: dat betekent: midden in de samenscholing van de ongelovige vijand. Het is ook mogelijk dat het betekent: dan dringen zij allen tezamen door tot in het midden van die plaats, waarbij ‘een verzameling’ (jam‘an) in de accusatief staat als versterkende bepaling van toestand. Aboe Bakr al-Bazzâr leverde hier een zeer vreemde (gharîb djiddan) overlevering over: via Simâk, van ‘Ikrima, van Ibn ‘Abbâs, die zei: de Boodschapper van Allah ﷺ zond een ruiterij uit, die een maand lang wegbleef zonder dat hem enig bericht ervan bereikte; toen daalde neer: {Bij de snuivend voortrennenden} — zij snoven met hun poten —, {die vonken slaan} — zij sloegen met hun hoeven de stenen en deden er vuur uit opspatten —, {die in de ochtend aanvallen} — zij overvielen het volk met een aanval —, {die daarbij stof opwerpen} — zij wierpen met hun hoeven het stof op —, {die dan het midden doorbreken} — hij zei: zij overvielen het hele volk tezamen. (Musnad al-Bazzâr nr. 2291; al-Haythamî zei in al-Madjma‘: daarin is Hafs ibn Jumay‘, en hij is zwak.)

Ibn al-Qayyim

Het voornaamwoord in ‘daarmee’ (bihi) verwijst, zoals bij het vorige, naar de plaats; en er werd gezegd dat het terugslaat op het stof (an-naq‘), dat wil zeggen: zij dringen door tot een verzameling, gehuld in het stof — en op deze lezing is ‘een verzameling’ (jam‘) hier de samenscholing van de vijand, en dat is de uitspraak van Ibn Mas‘ûd. Hij plaatste de werkwoorden ‘zij wierpen op’ en ‘zij drongen door’ (als werkwoorden) in plaats van naamwoorden, omdat Hij, de Verhevene, onze handelingen in twee soorten verdeelt: een middel (wasîla) en een doel (ghâya). Het middel is het rennen met wat daaruit volgt aan vonken slaan en aanvallen; het doel is het doordringen tot in de verzameling met wat daaruit volgt aan het opwerpen van stof. Zo zijn zij voortrennend, vonken slaand en aanvallend, totdat zij midden in de verzameling doordringen en het stof opwerpen: het eerste is hun aard waarvoor zij zijn toegerust, het tweede is hun daad waartoe zij komen — en Allah weet het het beste.

Arabische grondtekst & bron — verzen 1-5

Tafsîr as-Sa'dî

Tafsîr as-Sa'dî (Taysîr al-Karîm ar-Rahmân fî Tafsîr Kalâm al-Mannân) — Sûrat al-‘Âdiyât · authentiek Arabisch + Turkse editie (spa5k/tafsir_api).

Tafsîr Ibn Kathîr

Tafsîr Ibn Kathîr — Sûrat al-‘Âdiyât · Sahîh (uitspraak van de Profeet ﷺ dat hij bij dageraad overviel en op de adhân wachtte) · Ibn Abî Hâtim + Ibn Jarîr at-Tabarî (‘Alî ibn Abî Tâlib ↔ Ibn ‘Abbâs, via Sa‘îd ibn Jubayr: paarden of kamelen) · al-Bazzâr (nr. 2291, via ‘Ikrima → Ibn ‘Abbâs; zwak — Hafs ibn Jumay‘) · Ibn Abî Hâtim (Aboe Umâma, marfû‘ over al-kanûd; zwak isnâd — Ja‘far ibn az-Zubayr, matrûk) · at-Tawba 9:17 · (Ibn ‘Abbâs, Mujâhid, Qatâda, al-Hasan al-Basrî, ad-Dahhâk, Ibrâhîm an-Nakha‘î, Sufyân ath-Thawrî, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazî e.a.).

تَفْسِيرُ سُورَةِ الْعَادِيَاتِ وَهِيَ مَكِّيَّةٌ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * * يُقْسِمُ تَعَالَى بِالْخَيْلِ إِذَا أُجْرِيَتْ فِي سَبِيلِهِ فَعَدت وضَبَحت، وَهُوَ: الصَّوْتُ الَّذِي يُسْمَعُ مِنَ الْفَرَسِ حِينَ تَعْدُو. ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: اصْطِكَاكَ نِعَالِهَا لِلصَّخْرِ فَتَقْدَحُ مِنْهُ النَّارَ. ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ يَعْنِي: الْإِغَارَةَ وَقْتَ الصَّبَاحِ، كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُغِيرُ صَبَاحًا وَيَتَسَمَّعُ [[في أ: "ويستمع".]] أَذَانًا، فَإِنَّ سَمِعَ [[في م: "فإن سمع أذانا".]] وَإِلَّا أَغَارَ. [وَقَوْلُهُ] [[زيادة من م، أ.]] ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ يَعْنِي: غُبَارًا فِي [مَكَانِ] [[زيادة من م، أ.]] مُعْتَرَكِ الْخُيُولِ. ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ أَيْ: تَوَسَّطْنَ ذَلِكَ الْمَكَانَ كُلُّهن جُمَعَ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ قَالَ: الْإِبِلُ. وَقَالَ عَلِيٌّ: هِيَ الْإِبِلُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الْخَيْلُ. فَبَلَغَ عَلِيًّا قولُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَالَ: مَا كَانَتْ لَنَا خَيْلٌ يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي سَرِيَّةٍ بُعِثَتْ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ: حَدَّثَنَا يُونُسُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ الْبَجَلِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ، قَالَ: بَيْنَا أَنَا فِي الحِجْر جَالِسًا، جَاءَنِي رَجُلٌ فَسَأَلَنِي عَنْ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ فَقُلْتُ لَهُ: الْخَيْلُ حِينَ تُغِيرُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ تَأْوِي إِلَى اللَّيْلِ، فَيَصْنَعُونَ طَعَامَهُمْ، وَيُورُونَ نَارَهُمْ. فَانْفَتَلَ عَنِّي فَذَهَبَ إِلَى عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، وَهُوَ عِنْدُ سِقَايَةِ زَمْزَمَ فَسَأَلَهُ عَنْ ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ فَقَالَ: سَأَلْتَ عَنْهَا أَحَدًا قَبْلِي؟ قَالَ: نَعَمْ، سَأَلَتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: الْخَيْلُ حِينَ تُغِيرُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَالَ: اذْهَبْ فَادْعُهُ لِي. فَلَمَّا وَقَفَ عَلَى رَأْسِهِ قَالَ: تُفْتِي النَّاسَ بِمَا لَا عِلْمَ لَكَ، وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ أولَ غَزْوَةٍ فِي الْإِسْلَامِ بَدْرٌ، وَمَا كَانَ مَعَنَا إِلَّا فَرَسان: فَرَسٌ لِلزُّبَيْرِ وَفَرَسٌ لِلْمِقْدَادِ، فَكَيْفَ تَكُونُ الْعَادِيَاتُ ضَبْحًا؟ إِنَّمَا الْعَادِيَاتُ ضبحا من عرفة إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، وَمِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَنَزَعْتُ عَنْ قَوْلِي وَرَجَعْتُ إِلَى الَّذِي قَالَ عَلِيٌّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ [[تفسير الطبري (٣٠/١٧٦) .]] . وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: إِنَّمَا ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، فَإِذَا أَوَوْا إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ أَوْرُوا النِّيرَانَ. وَقَالَ العَوفي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هِيَ الْخَيْلُ. وَقَدْ قَالَ بِقَوْلِ عَلِيٍّ: إِنَّهَا الْإِبِلُ جَمَاعَةً. مِنْهُمْ: إِبْرَاهِيمُ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَبِقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ آخَرُونَ، مِنْهُمْ: مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ: مَا ضَبَحَتْ دَابَّةٌ قَطُّ إِلَّا فَرَسٌ أَوْ كَلْبٌ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْج [[في أ: "جرير".]] عَنْ عَطَاءٍ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَصِفُ الضَّبْحَ: أَحْ أَحْ. وَقَالَ أَكْثَرُ هَؤُلَاءِ فِي قَوْلِهِ: ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: بِحَوَافِرِهَا. وَقِيلَ: أسعَرْنَ الْحَرْبَ بَيْنَ رُكبانهن. قَالَهُ قَتَادَةُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: مَكْرَ الرِّجَالِ. وَقِيلَ: هُوَ إِيقَادُ النَّارِ إِذَا رَجَعُوا إِلَى مَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّيْلِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ: نِيرَانُ الْقَبَائِلِ. وَقَالَ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْخَيْلِ: هُوَ إِيقَادُ النَّارِ بِالْمُزْدَلِفَةِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَالصَّوَابُ الْأَوَّلُ؛ أَنَّهَا الْخَيْلُ حِينَ تَقْدَحُ بِحَوَافِرِهَا. * * وَقَوْلُهُ ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ: يَعْنِي إِغَارَةَ الْخَيْلِ صُبْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَالَ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْإِبِلِ: هُوَ الدَّفْعُ صُبْحًا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى. وَقَالُوا كُلُّهُمْ فِي قَوْلِهِ: ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ هُوَ: الْمَكَانُ الَّذِي إِذَا حَلَّتْ فِيهِ أَثَارَتْ بِهِ الْغُبَارَ، إِمَّا فِي حَجٍّ أَوْ غَزْوٍ. * * وَقَوْلُهُ: ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ قَالَ العَوفى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَقَتَادَةَ، وَالضَّحَّاكَ: يَعْنِي جَمَع الْكُفَّارِ مِنَ الْعَدُوِّ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ: فَوَسَطْنَ بِذَلِكَ الْمَكَانِ جَميعُهُن، وَيَكُونُ ﴿جَمْعًا﴾ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ الْمُؤَكَّدَةِ. وَقَدْ رَوَى أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ هَاهُنَا حَدِيثًا [غَرِيبًا جِدًّا] [[زيادة من م، أ.]] فَقَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبَدَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ جُمَيع، حَدَّثَنَا سِمَاك، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وسلم خيلا فَأَشْهَرَتْ شَهْرًا لَا يَأْتِيهِ مِنْهَا خَبَرٌ، فَنَزَلَتْ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ ضَبَحَتْ بِأَرْجُلِهَا، ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ قَدَحَتْ بِحَوَافِرِهَا الْحِجَارَةَ فَأَوْرَتْ نَارًا، ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ صبَّحت الْقَوْمَ بِغَارَةٍ، ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ أَثَارَتْ بِحَوَافِرِهَا التُّرَابَ، ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ قَالَ: صَبَّحَتِ الْقَوْمَ جَمِيعًا [[مسند البزار برقم (٢٢٩١) "كشف الأستار" وقال الهيثمي في المجمع (٧/١٤٢) : "فيه حفص بن جميع وهو ضعيف".]] . * * وَقَوْلُهُ: ﴿إِنَّ الإنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ﴾ هَذَا هُوَ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ، بِمَعْنَى: أَنَّهُ لِنِعَمِ رَبِّهِ لَجَحُودٌ كَفُورٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخعِي، وَأَبُو الْجَوْزَاءِ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَأَبُو الضُّحَى، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ قَيْسٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَالْحُسْنُ، وَقَتَادَةُ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، وَابْنُ زَيْدٍ: الْكَنُودُ: الْكَفُورُ. قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الَّذِي يَعُدُّ الْمَصَائِبَ، وَيَنْسَى نِعَمَ رَبِّهِ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْب، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: ﴿إِنَّ الإنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ﴾ قَالَ: "الْكَفُورُ الَّذِي يَأْكُلُ وَحْدَهُ، وَيَضْرِبُ عَبْدَهُ، وَيَمْنَعُ رَفْدَهُ" [[ورواه الطبري في تفسيره (٣٠/١٨٠) عن أبي كريب، به.]] . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، مِنْ طَرِيقِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ -وَهُوَ مَتْرُوكٌ-فَهَذَا إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ حَرِيزِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ هَانِئٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَوْقُوفًا [[تفسير الطبري (٣٠/١٨٠) .]] . * * وَقَوْلُهُ: ﴿وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ﴾ قَالَ قَتَادَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ لِشَهِيدٌ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ عَلَى الْإِنْسَانِ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: وَإِنَّ الْإِنْسَانَ عَلَى كَوْنِهِ كَنُودًا [[في م: "لكنودا".]] لَشَهِيدٌ، أَيْ: بِلِسَانِ حَالِهِ، أَيْ: ظَاهِرٌ ذَلِكَ عَلَيْهِ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ﴿مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ﴾ [التَّوْبَةِ: ١٧] * * وَقَوْلُهُ: ﴿وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ﴾ أَيْ: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ -وَهُوَ: الْمَالُ-لَشَدِيدٌ. وَفِيهِ مَذْهَبَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى: وَإِنَّهُ لَشَدِيدُ الْمَحَبَّةِ لِلْمَالِ. وَالثَّانِي: وَإِنَّهُ لَحَرِيصٌ بَخِيلٌ؛ مِنْ مَحَبَّةِ الْمَالِ. وَكِلَاهُمَا صَحِيحٌ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُزَهِّدا فِي الدُّنْيَا، ومُرَغِّبًا فِي الْآخِرَةِ، وَمُنَبِّهًا عَلَى مَا هُوَ كَائِنٌ بَعْدَ هَذِهِ الْحَالِ، وَمَا يَسْتَقْبِلُهُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْأَهْوَالِ: ﴿أَفَلا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ﴾ أَيْ: أُخْرِجَ مَا فِيهَا مِنَ الْأَمْوَاتِ، ﴿وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ﴾ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: يَعْنِي أَبْرَزَ وَأَظْهَرَ مَا كَانُوا يُسِرُّونَ فِي نُفُوسِهِمْ، ﴿إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ﴾ أَيْ: لَعَالِمٌ بِجَمِيعِ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ وَيَعْمَلُونَ، مُجَازِيهِمْ [[في أ: "ويجازيهم".]] عَلَيْهِ أَوْفَرَ الْجَزَاءِ، وَلَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ. آخِرُ [تَفْسِيرِ] [[زيادة من م.]] سُورَةِ "وَالْعَادِيَّاتِ" وَلِلَّهِ الْحَمْدُ [وَالْمِنَّةُ، وَحَسْبُنَا الله] [[زيادة من م.]]

Tafsîr Ibn al-Qayyim

Tafsîr Ibn al-Qayyim — Sûrat al-‘Âdiyât (fusûl uit zijn tafsir-compilatie + Kitâb al-Furûsiyya) · de eed bij de paarden en het dispuut paarden/kamelen (‘Alî, Ibn Mas‘ûd ↔ Ibn ‘Abbâs, al-Hasan; al-Farrâ’, az-Zajjâj, al-Jurjânî) · de drie grondslagen van tafsîr (lafz/ma‘nâ/ishâra) · Sahîh (de Profeet ﷺ overviel pas bij dageraad en wachtte op de adhân) · de kanûd-fasl (Ibn ‘Abbâs, Mujâhid, Qatâda, al-Hasan, Aboe ‘Ubayda, al-Fadl ibn ‘Abbâs) · qudsî-vermaning over Gods milddadigheid · taalkundige latîfa bij ‘khabîr’.

(فصل) ومن ذلك إقسامه سبحانه بـ ﴿والعادِياتِ ضَبْحًا فالمُورِياتِ قَدْحًا فالمُغِيراتِ صُبْحًا﴾ وقد اختلف الصحابة ومن بعدهم في ذلك فقال علي بن أبي طالب وعبد الله بن مسعود رضي الله عنهما هي إبل الحاج تعدو من عرفة إلى مزدلفة ومن مزدلفة إلى منى وهذا اختيار محمد بن كعب وأبي صالح وجماعة من المفسرين وقال عبد الله بن عباس هي خيل الغزاة وهذا قول أصحاب ابن عباس والحسن وجماعة واختاره الفراء والزجاج قال أصحاب الإبل السورة مكية ولم يكن ثم جهاد ولا خيل تجاهد وإنما أقسم بما يعرفونه ويألفونه وهي إبل الحاج إذا عدت من عرفة إلى مزدلفة فهي عاديات والضبح والضبع مد الناقة ضبعها في السير يقال ضبحت وضبعت بمعنى واحد وأنشد أبو عبيدة وقد اختار هذا القول: ؎فكان لكم أجري جميعًا وأضبحت ∗∗∗ بي البازل الوجناء في الآل تضبح قالوا فهي تعدو ضبحًا فتورى بأخفافها النار من حك الأحجار بعضها ببعض فتثير النقع وهو الغبار بعدوها فيتوسط جمعًا وهي المزدلفة قال أصحاب الخيل المعروف في اللغة أن الضبح أصوات أنفاس الخيل إذا عدون والمعنى والعاديات ضابحة فيكون ضبحًا مصدرًا على الأول وحالًا على الثاني قالوا والخيل هي التي تضبح في عدوها ضبحًا وهو صوت يسمع من أجوافها ليس بالصهيل ولا الحمحمة ولكن صوت أنفاسها في أجوافها من شدة العدو وقال الجرجاني كلا القولين قد جاء في التفسير إلا أن السياق يدل على أنها الخيل وهو قوله تعالى ﴿فالمُورِياتِ قَدْحًا﴾ والايراء لا يكون إلا للحافر لصلابته وأما الخف ففيه لين واسترخاء إنتهى قالوا والضبح في الخيل أظهر منه في الإبل والايراء لسنابك الخيل أبين منه لاخفاف الإبل قالوا والنقع هو الغبار وإثارة الخيل بعدوها له أظهر من إثارة أخفاف الإبل والضمير في به عائد على المكان الذي تعدو فيه قالوا وأعظم ما يثير الغبار عند الإغارة إذا توسطت الخيل جمع العدو لكثرة حركتها واضطرابها في ذلك المكان وأما حمل الآية في إثارة الغبار في وادي محسر عند الإغارة فليس بالبين ولا يثور هناك غبار في الغالب لصلابة المكان قالوا وأما قولكم إنه لم يكن بمكة حين نزول الآية جهاد ولا خيل تجاهد فهذا لا يلزم لأنه سبحانه أقسم بما يعرفونه من شأن الخيل إذا كانت في غزو فأغارت فأثارت النقع وتوسطت جمع العدو وهذا أمر معروف وذكر خيل المجاهدين أحق ما دخل في هذا الوصف فذكره على وجه التمثيل لا الإختصاص فإن هذا شأن خيل المقاتلة وأشرف أنواع الخيل خيل المجاهدين والقسم إنما وقع بما تضمنه شأن هذه العاديات من الآيات البينات من خلق هذا الحيوان الذي هو من أكرم البهيم وأشرفه وهو الذي يحصل به العز والظفر والنصر على الأعداء فيعدوا طالبة للعدو وهاربة منه فيثير عدوها الغبار لشدته وتورى حوافرها وسنابكها النار من الأحجار لشدة عدوها فتدرك الغارة التي طلبتها حتى تتوسط جمع الأعداء فهذا من أعظم آيات الرب تعالى وأدلة قدرته وحكمته فذكرهم بنعمة عليهم في خلق هذا الحيوان الذي ينتصرون به على أعدائهم ويدركون به ثأرهم كما ذكرهم سبحانه بنعمه عليهم في خلق الإبل التي تحمل أثقالهم من بلد إلى بلد فالإبل أخص بحمل الأثقال والخيل أخص بنصرة الرجال فذكرهم بنعمه بهذا وهذا وخص الإغارة بالضبح لأن العدو لم ينتشروا إذ ذاك ولم يفارقوا محلهم وأصحاب الإغارة حامون مستريحون يبصرون مواقع الغارة والعدو لم يأخذوا أهبتهم بل هم في غرتهم وغفلتهم ولهذا كان النبي إذا أراد الغارة صبر حتى يطلع الفجر فإن سمع مؤذنًا أمسك وإلا أغار ولما علم أصحاب الإبل أن أخفافها أبعد شيء من ورى النار تأولوا الآية على وجوه بعيدة فقال محمد بن كعب هم الحاج إذا أوقدوا نيرانهم ليلة المزدلفة وعلى هذا فيكون التقدير فالجماعات الموريات وهذا خلاف الظاهر وإنما الموريات هي العاديات وهي المغيرات روى سعيد بن جبير عن ابن عباس هم الذين يغيرون فيورون بالليل نيرانهم لطامعهم وحاجتهم كأنهم أخذوه من قوله تعالى ﴿أفَرَأيْتُمُ النّارَ الَّتِي تُورُونَ﴾ وهذا إن أريد به التمثيل وأن الآية تدل عليه فصحيح وإن أريد به اختصاص الموريات فليس كذلك لأن الموريات هي العاديات بعينها ولهذا عطفها عليه بالفاء التي للتسبب فإنها عدت فأورت وقال قتادة الموريات هي الخيل تورى نار العداوة بين المقتتلين وهذا ليس بشيء وهو بعيد من معنى الآية وسياقها وأضعف منه قول عكرمة هي الألسنة تورى نار العداوة بعظيم ما نتكلم به وأضعف منه ما ذكر عنه مجاهد هي أفكار الرجال تورى نار المكر والخديعة في الحرب وهذه الأقوال إن أريد أن اللفظ دل عليها وأنها هي المراد فغلط وإن أريد أنها أخذت من طريق الإشارة والقياس فأمرها قريب وتفسير الناس يدور على ثلاثة أصول تفسير على اللفظ وهو الذي ينحو إليه المتأخرون وتفسير على المعنى وهو الذي يذكره السلف وتفسير على الإشارة والقياس وهو الذي ينحو إليه كثير من الصوفية وغيرهم وهذا لا بأس به بأربعة شرائط أن لا يناقض معنى الآية وأن يكون معنى صحيحًا في نفسه وأن يكون في اللفظ إشعار به وأن يكون بينه وبين معنى الآية ارتباط وتلازم فإذا اجتمعت هذه الأمور الأربعة كان استنباطًا حسنًا وأضعف من ذلك كله قول ابن جريج قدحًا يعني فالمنجحات أمرًا يريد البالغين بنجحهم فيما طلبوه وعطف قوله فأثرن فوسطن وهما فعلان على العاديات والموريات لما فيه من معنى الفعل وكان ذكر الفعل في أثرن ووسطن أحسن من ذكر الاسم لأنه سبحانه قسم أفعالنا إلى قسمين وسيلة وغاية فالوسيلة هي العدو وما يتبعه من الإيراء والإغارة والغاية هي توسط الجمع وما يتبعه من إثارة النقع فهن عاديات موريات مغيرات حتى يتوسطن الجمع ويثرن النقع فالأول شأنهن الذي أعددن له والثاني فعلهن الذي انتهين إليه والله أعلم. فهذا شأن القسم. وقال في (الفروسية) المُراد بقوله تَعالى ﴿والعادِيات ضَبْحًا﴾ الثّالِث عشر أن الله سُبْحانَهُ وتَعالى أقسم بِالخَيْلِ في كِتابه وذَلِكَ يدل على شرفها وفضلها عِنْده قالَ تَعالى ﴿والعادِيات ضَبْحًا فالموريات قدحا فالمغيرات صبحا﴾ [العاديات: ١-٣] أقسم سُبْحانَهُ بِالخَيْلِ تعدو في سَبيله و (الضبح) صَوت في أجوافها عند جريها ﴿فالموريات قدحا﴾ توري النّار بحوافرها عِنْدَما تصك الحِجارَة ﴿فأثرن بِهِ نقعا﴾ (النَّقْع) الغُبار تثيره الخَيل عند عدوها والضَّمِير في ﴿بِهِ﴾ قيل يعود على القدح وهو ضَعِيف فَإن الغُبار لا يثار بالقدح وقيل عائِد على المغار المَدْلُول عَلَيْهِ بقوله ﴿فالمغيرات﴾ أي أثرن بالمغار غبارا لِكَثْرَة جولاتها فِيهِ ويجوز أن يعود على المغار الَّذِي هو مصدر أي أثرن الغُبار بِسَبَب الإغارة ويجوز أن يعود على العَدو المَفْهُوم من لفظ ﴿العاديات﴾ والضَّمِير في ﴿وَبِه﴾ الثّانِيَة مثل الأولى وقيل عائِد على النَّقْع أي وسطن جمعا ملتبسات بالنقع وعَلى هَذا ف (جمع) هُنا مجمع العَدو وهَذا قَول ابْن مَسْعُود وَقالَ عَليّ المُراد بها إبل الحاج أقسم الله سُبْحانَهُ بها لعدوها في الحَج الَّذِي هو من سَبيله و (جمع) الَّذِي وسطن بِهِ هو مُزْدَلِفَة أغرن بِهِ وقت الصُّبْح والقَوْل الأول أرجح لوجوه أحدها أن المُسْتَعْمل بالضبح إنَّما هو الخَيل ولِهَذا قالَ أهل اللُّغَة الضبح صَوت أنفاس الخَيل إذا عدت قالَ الله تَعالى ﴿والعادِيات ضَبْحًا﴾ ويُقال أيْضا ضبح الثَّعْلَب الثّانِي وصفها بِأنَّها توري النّار من الحِجارَة عند عدوها وهَذا مشهود في الخَيل لقرع سنابكها في الحَدِيد للصفا فيتولد قدح النّار من بَينهما كَما يتَوَلَّد من الحَدِيد والصوان عند القدح الثّالِث أنه وصفها بالإغارة وهِي وإن اسْتعْملت لِلْإبِلِ كَما كانَت قُرَيْش تَقول أشرقت ثبير كَيْما نغير لَكِن اسْتِعْمالها في إغارة الغَزْو أكثر الرّابِع أنه سُبْحانَهُ وقت الإغارة بالصبح والحجاج عند الصُّبْح لا يغيرون وإنَّما يكونُونَ بموقف مُزْدَلِفَة وقريش إذْ ذاك لم تكن تغير حَتّى تطلع الشَّمْس فَلم تكن تغير بالصبح قُرَيْش ولا غَيرها من العَرَب فِي الصَّحِيح عَن النَّبِي ﷺ أنه كانَ في الغَزْو لا يُغير حَتّى يصبح فَإذا أصبح فَإن سمع أذانا أمسك وإلّا أغار. الخامِس أنه سُبْحانَهُ عطف توَسط الجمع بِالفاءِ الَّتِي هي للتَّرْتِيب بعد الإغارة وهَذا يَقْتَضِي أنَّها أغارت وقت الصُّبْح فتوسط الجمع بعد الإغارة ومن المَعْلُوم أن إبل الحاج لَها إغارتان إغارة في أول اللَّيْل إلى جمع وإغارة قبل طُلُوع الشَّمْس مِنها إلى منى والإغارة الأولى قبل الصُّبْح ولا يُمكن الجمع بَينهما وبَين وقت الصُّبْح وبَين توَسط جمع وهَذا ظاهر السّادِس أن النَّقْع هو الغُبار وجمع مُزْدَلِفَة وما حوله كُله صفا، وهو واد بَين جبلين لا غُبار بِهِ تثيره الإبِل. والله أعلم بمراده من كَلامه.

Verzen 6-11

﴿ ٦ ﴾

إِنَّ ٱلْإِنسَٰنَ لِرَبِّهِۦ لَكَنُودٌۭ

Innal-insana lirabbihee lakanood

100:6Voorwaar, de mens is zijn Heer zeker ondankbaar.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

Na de vijf eden komt de kern waarvoor gezworen wordt: ‘Voorwaar, de mens is zijn Heer ondankbaar.’ Het woord kanûd betekent: wie het goede achterhoudt dat hij verschuldigd is, en de gunsten van zijn Heer vergeet. Zoals al-Hasan het zegt: hij telt zijn rampen op en vergeet zijn zegeningen — behalve wie Allah leiding schonk.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

Datgene waarover gezworen wordt, is Zijn woord: {Voorwaar, de mens is zijn Heer zeker ondankbaar (kanûd)} — dat wil zeggen: hij houdt het goede achter dat hij Allah verschuldigd is. Het is de aard en de natuur van de mens dat zijn ziel niet vrijgevig is met de rechten die op hem rusten, zodat hij ze volledig en volkomen zou voldoen; integendeel, zijn natuur is luiheid en het achterhouden van de financiële en lichamelijke rechten die op hem rusten — behalve wie Allah leiding schonk en die uit deze hoedanigheid trad naar de hoedanigheid van vrijgevigheid in het voldoen van de rechten.

Ibn Kathîr

{Voorwaar, de mens is zijn Heer zeker ondankbaar (kanûd)} — dit is datgene waarover gezworen wordt, in de zin dat hij de gunsten van zijn Heer zeker loochent en verwerpt. Ibn ‘Abbâs, Mujâhid, Ibrâhîm an-Nakha‘î, Aboe al-Djawzâ’, Aboe al-‘Âliya, Aboe ad-Duhâ, Sa‘îd ibn Jubayr, Muhammad ibn Qays, ad-Dahhâk, al-Hasan, Qatâda, ar-Rabî‘ ibn Anas en Ibn Zayd zeiden allen: al-kanûd betekent de ondankbare. Al-Hasan zei: al-kanûd is degene die de rampen telt en de gunsten van zijn Heer vergeet. Ibn Abî Hâtim leverde over, via Ja‘far ibn az-Zubayr, van al-Qâsim, van Aboe Umâma, die zei dat de Boodschapper van Allah ﷺ over {Voorwaar, de mens is zijn Heer zeker ondankbaar} zei: ‘Het is de ondankbare die alleen eet, zijn slaaf slaat en zijn gave (aan anderen) onthoudt.’ Ibn Abî Hâtim leverde het over via Ja‘far ibn az-Zubayr — en hij is matrûk (verworpen) — dus dit is een zwakke keten. Ibn Jarîr leverde het eveneens over, via Harîz ibn ‘Uthmân, van Hamza ibn Hânî’, van Aboe Umâma, als mawqûf (uitspraak van de metgezel, niet van de Profeet).

Ibn al-Qayyim

Wat het onderwerp van de eed betreft: het is de toestand van de mens — dat hij ‘ondankbaar’ (kanûd) is, hetzij door zijn eigen getuigenis tegen zichzelf, hetzij door de getuigenis van zijn Heer tegen hem — en dat hij gierig is uit liefde voor het bezit. Al-kanûd is voor de gunst (de ondankbaarheid jegens de weldaad): men zegt ‘kanada yaknudu kunûdan’ zoals ‘kafara yakfuru kufûran’; ‘de kanûd-grond’ is de grond die niets laat groeien, en ‘een vrouw kanûd’ is een vrouw die het samenleven ondankbaar bejegent; de grondbetekenis van het woord is het achterhouden van het recht en het goede, en ‘een man kanûd’ is wie achterhoudt wat aan recht op hem rust. De bewoordingen van de exegeten draaien om deze betekenis. Ibn ‘Abbâs, Mujâhid en Qatâda zeiden: hij is de ondankbare, de loochenaar van de gunsten van Allah. Al-Hasan zei: hij is degene die de rampen telt en de gunsten vergeet. Aboe ‘Ubayda zei: hij is wie weinig goeds doet; en de ‘kanûd-grond’ is die waarop niets groeit. En al-Fadl ibn ‘Abbâs zei: al-kanûd is degene die door de éne kwade daad de vele goede daden vergeet.

﴿ ٧ ﴾

وَإِنَّهُۥ عَلَىٰ ذَٰلِكَ لَشَهِيدٌۭ

Wa innahu 'alaa zaalika la shaheed

100:7En voorwaar, hij is daar zeker getuige van.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

‘En voorwaar, hij is daar getuige van.’ Twee lezingen: óf de mens getuigt tegen zichzelf — zijn eigen ondankbaarheid is met zijn daden zo zichtbaar dat hij haar niet kan ontkennen; óf het is Allah die getuige is van zijn ondankbaarheid — en dat is een strenge waarschuwing: niets ontgaat Hem.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{En voorwaar, hij is daar zeker getuige van} — dat wil zeggen: de mens is, wat hij van zichzelf kent aan achterhouding en ondankbaarheid, daar zeker getuige van; hij loochent of ontkent het niet, want dat is iets duidelijks en helders. Het is ook mogelijk dat het voornaamwoord terugslaat op Allah, de Verhevene — dat wil zeggen: voorwaar, de dienaar is jegens zijn Heer ondankbaar, en Allah is daarvan getuige; daarin ligt dan de strenge bedreiging en dreiging voor wie ondankbaar is jegens zijn Heer, namelijk dat Allah daarvan getuige is.

Ibn Kathîr

{En voorwaar, hij is daar zeker getuige van} — Qatâda en Sufyân ath-Thawrî zeiden beiden: en voorwaar, Allah is daarvan zeker getuige. Het is ook mogelijk dat het voornaamwoord terugslaat op de mens — dat zei Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazî —, zodat de strekking is: en voorwaar, de mens is, wat zijn ondankbaarheid betreft, zeker getuige, dat wil zeggen: met de taal van zijn toestand; dat wil zeggen: dit is duidelijk aan hem in zijn woorden en zijn daden, zoals Allah, de Verhevene, zei: {Het past de veelgodendienaren niet de moskeeën van Allah te onderhouden, terwijl zij tegen zichzelf getuigen van ongeloof} (at-Tawba 9:17).

Ibn al-Qayyim

Wat Zijn woord {en voorwaar, hij is daar zeker getuige van} betreft: Ibn ‘Abbâs zei: het betekent dat zijn Heer daarvan zeker getuige is. Er werd ook gezegd: voorwaar, de mens is daar getuige van — als hij het met zijn tong loochent, getuigt zijn toestand tegen hem bij zijn Heer. Deze laatste uitleg wordt gesteund door de opeenvolging van de voornaamwoorden: want Zijn woord {en voorwaar, hij heeft een hevige liefde voor het bezit} betreft de mens — Hij opende dus het bericht over de mens met diens ondankbaarheid, liet daar diens getuige-zijn daarvan op volgen, en sloot af met diens gierigheid met zijn bezit uit liefde ervoor. En de uitspraak van Ibn ‘Abbâs wordt gesteund hierdoor, dat als de getuigenis van de mens bedoeld was, Hij de bâ’ erbij gebracht zou hebben en gezegd zou hebben ‘en voorwaar, hij is daarvan (bidhâlika) getuige’, zoals Hij zei {terwijl zij tegen zichzelf getuigen van ongeloof}; had Hij de getuigenis van de mens bedoeld, dan zou Hij gezegd hebben ‘en voorwaar, hij is tegen zichzelf getuige’, want zijn ondankbaarheid is datgene waarover getuigd wordt, en zijn ziel is datgene waartegen getuigd wordt.

﴿ ٨ ﴾

وَإِنَّهُۥ لِحُبِّ ٱلْخَيْرِ لَشَدِيدٌ

Wa innahu lihubbil khairi la shadeed

100:8En voorwaar, hij heeft zeker een hevige liefde voor bezit.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

‘En voorwaar, hij heeft een hevige liefde voor bezit.’ Daar ligt de wortel: de mens bemint het geld zó heftig dat hij er de verplichte rechten voor laat liggen, en zijn eigen begeerte boven het welbehagen van zijn Heer stelt. De oorzaak, zegt as-Sa‘dî, is dat hij zijn blik beperkt tot dit leven en het Hiernamaals vergeet.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{En voorwaar, hij} — dat is de mens — {heeft voor de liefde van het goede} — dat is het bezit — {een hevige (liefde)}: dat wil zeggen: hij heeft een grote liefde voor het bezit, en die liefde ervoor is juist wat hem ertoe bracht de verplichte rechten achter te laten; hij stelde het verlangen van zijn ziel boven het welbehagen van zijn Heer. Dit alles omdat hij zijn blik beperkte tot dit wereldse huis en achteloos was tegenover het Hiernamaals.

Ibn Kathîr

{En voorwaar, hij heeft voor de liefde van het goede een hevige (liefde)} — dat wil zeggen: en voorwaar, in zijn liefde voor het goede — en dat is het bezit — is hij heftig. Hierover bestaan twee opvattingen. De ene is dat het betekent: hij is hevig in zijn liefde voor het bezit. De andere is dat het betekent: hij is hebzuchtig en gierig vanwege de liefde voor het bezit. Beide opvattingen zijn juist.

Ibn al-Qayyim

Vervolgens zei Hij, de Verhevene: {en voorwaar, hij heeft voor de liefde van het goede een hevige (liefde)}. Het ‘goede’ (al-khayr) is hier het bezit, met instemming van de exegeten, en ‘de hevige’ (ash-shadîd) is de gierige vanwege de liefde voor het bezit; de liefde voor het bezit is dus wat hem tot gierigheid bracht — dit is de uitspraak van de meesten. Ibn Qutayba zei daarentegen: de betekenis is veeleer ‘hij is hevig in de liefde voor het goede’, zodat de lâm in Zijn woord ‘voor de liefde van het goede’ (li-hubbi l-khayr) verbonden is met Zijn woord ‘hevig’ (shadîd), op de wijze waarop men zegt ‘voorwaar, hij is voor Zayd slaand’. Een groep grammatici heeft ontkend dat wat ná de lâm komt kan werken op wat ervóór staat, maar deze verzen vormen een bewijs voor de toelaatbaarheid ervan, want Zijn woord ‘jegens zijn Heer’ (li-Rabbihi) is het object van ‘ondankbaar’ (kanûd) en Zijn woord ‘daar’ (‘alâ dhâlika) het object van ‘getuige’ (shahîd). Zo beschreef Hij, de Verhevene, de mens met het loochenen van de gunsten van zijn Heer en met gierigheid met het goede dat Hij hem gaf: hij is noch dankbaar voor de gunsten, noch weldoend jegens Zijn schepselen, maar gierig met zijn dankbaarheid, gierig met zijn bezit — en dit is het tegendeel van de edelmoedige gelovige, die oprecht is jegens zijn Heer en weldoend jegens Zijn schepselen.

﴿ ٩ ﴾

۞ أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِى ٱلْقُبُورِ

Afala ya'lamu iza b'uthira ma filquboor

100:9Weet hij dan niet dat, wanneer naar buiten wordt gekeerd wat in de graven is.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

Tegen die ondankbare, geldzieke mens klinkt nu de waarschuwing: ‘Weet hij dan niet — wanneer naar buiten wordt gekeerd wat in de graven is?’ Op die Dag worden de doden uit hun graven gehaald voor de opstanding. Wie zich vastklampt aan bezit, leeft alsof dit uur nooit komt.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

Daarom zei Hij, terwijl Hij hem aanspoorde tot de vrees voor de Dag der bedreiging: {Weet hij dan niet} — dat wil zeggen: zou deze begoochelde dan niet weten — {wanneer naar buiten wordt gekeerd wat in de graven is}, dat wil zeggen: wanneer Allah de doden uit hun graven naar buiten haalt voor hun verzameling en hun opstanding.

Ibn Kathîr

Vervolgens zei Allah, de Verhevene, terwijl Hij afkerig maakte van het wereldse en aanzette tot het Hiernamaals, en wees op wat na deze tegenwoordige toestand zal zijn en op de verschrikkingen die de mens te wachten staan: {Weet hij dan niet, wanneer naar buiten wordt gekeerd wat in de graven is?} — dat wil zeggen: wanneer naar buiten wordt gehaald wat erin is aan doden.

Ibn al-Qayyim

Vervolgens deed Hij, de Verhevene, de mens — die deze hoedanigheid heeft — vrezen voor wanneer ‘naar buiten wordt gekeerd wat in de graven is’ en ‘tevoorschijn wordt gebracht wat in de harten is’ — dat wil zeggen: onderscheiden, verzameld, duidelijk gemaakt en zichtbaar gemaakt en dergelijke. Hij, de Verhevene, bracht de graven en de borsten samen, zoals de Profeet ﷺ ze samenbracht in zijn woord ‘Moge Allah hun binnenste en hun graven met vuur vullen’: want de mens verbergt in zijn borst het goede en het kwade dat erin is, en verbergt in zijn graf zijn lichaam; en de Heer haalt zijn lichaam uit zijn graf en zijn geheim uit zijn borst, zodat zijn lichaam zichtbaar op de aarde komt en zijn geheim openbaar op zijn gezicht — zoals Hij, de Verhevene, zei {De misdadigers worden herkend aan hun kentekenen} en zei {Wij zullen hem op de snuit (het voorhoofd) brandmerken}.

﴿ ١٠ ﴾

وَحُصِّلَ مَا فِى ٱلصُّدُورِ

Wa hussila maa fis sudoor

100:10En onthuld wordt wat in de harten is.

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

En méér nog: ‘en onthuld wordt wat in de harten is.’ Niet alleen de lichamen komen uit de graven — ook het verborgene van de harten wordt blootgelegd: elk geheim goed en kwaad wordt openbaar, tot het op de gezichten af te lezen staat. Wat de mens het diepst verborg, ligt dan open.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{En onthuld wordt wat in de harten is}, dat wil zeggen: wanneer naar voren komt en zichtbaar wordt wat erin is, en wat verborgen lag in de borsten aan verscholen goed en kwaad, zodat het geheim openbaar wordt en het verborgene zichtbaar, en op de gezichten van de schepselen het resultaat van hun daden verschijnt.

Ibn Kathîr

{En onthuld wordt wat in de harten is} — Ibn ‘Abbâs en anderen zeiden: dat betekent: wanneer aan het licht wordt gebracht en zichtbaar wordt gemaakt wat zij in hun zielen verborgen hielden.

Ibn al-Qayyim

(En tevoorschijn wordt gebracht wat in de harten is) — Hij, de Verhevene, bracht zo de graven en de borsten samen: de Heer haalt het geheim uit de borst tevoorschijn zoals Hij het lichaam uit het graf naar buiten haalt, zodat het verborgene van het hart openbaar wordt op het gezicht. Dit behoort tot wat de drie grondslagen van de uitleg verheldert: tafsîr volgens het woord (al-lafz), waar de lateren naar neigen; tafsîr volgens de betekenis (al-ma‘nâ), die de vrome voorgangers vermelden; en tafsîr volgens de toespeling en de analogie (al-ishâra wa-l-qiyâs), waar veel soefi’s en anderen naar neigen — en dit laatste is toegestaan onder vier voorwaarden: dat het de betekenis van het vers niet tegenspreekt, dat het op zichzelf een juiste betekenis is, dat er in het woord een aanwijzing voor is, en dat er tussen die uitleg en de betekenis van het vers een verband en een samenhang bestaat; zijn deze vier zaken bijeen, dan is het een goede gevolgtrekking.

﴿ ١١ ﴾

إِنَّ رَبَّهُم بِهِمْ يَوْمَئِذٍۢ لَّخَبِيرٌۢ

Inna rabbahum bihim yauma 'izil la khabeer

100:11Dat hun Heer op die Dag zeker Alwetend over hen is?

Uitleg & tafsir

In helder Nederlands

De soera sluit met de naam die alles overziet: ‘Hun Heer is op die Dag volkomen op de hoogte van hen.’ Hij kent al hun daden, het verborgene en het openlijke, en vergeldt ieder naar verdienste, zonder ook maar het gewicht van een atoom aan onrecht. Hij is altijd op de hoogte — maar deze Dag is de Dag waarop dat kennen tot vergelding wordt.

Wat de geleerden zeggen

as-Sa'dî

{Dat hun Heer op die Dag zeker Alwetend (khabîr) over hen is} — dat wil zeggen: op de hoogte van hun uiterlijke en innerlijke daden, hun verborgen en hun openlijke daden, en hen daarvoor vergeldend. Hij verbijzonderde Zijn op-de-hoogte-zijn van hen tot die Dag, hoewel Hij elk ogenblik op de hoogte van hen is, omdat met dit (vers) de vergelding voor de daden bedoeld is, die voortkomt uit Allahs kennis en Zijn op-de-hoogte-zijn.

Ibn Kathîr

{Voorwaar, hun Heer is op die Dag zeker Alwetend (khabîr) over hen} — dat wil zeggen: Hij is op de hoogte van alles wat zij plachten te bedrijven en te verrichten, en Hij zal hen daarvoor vergelden met de meest verdiende vergelding, en Hij doet zelfs niet het gewicht van een atoom aan onrecht. Hiermee eindigt de tafsîr van Soera al-‘Âdiyât, en alle lof en dank komen Allah toe.

Ibn al-Qayyim

Hij, de Verhevene, bepaalde Zijn ‘op-de-hoogte-zijn (khabîr) van hen’ tot die Dag, hoewel Hij elk ogenblik op de hoogte van hen is, als aankondiging van de vergelding — namelijk dat Hij hen op die Dag zal vergelden naar wat Hij van hen weet; Hij vermeldde dus de kennis terwijl het gevolg ervan (de vergelding) bedoeld is. Allah, de Verhevene, weet het het beste.

Arabische grondtekst & bron — verzen 6-11

Tafsîr as-Sa'dî

Tafsîr as-Sa'dî (Taysîr al-Karîm ar-Rahmân fî Tafsîr Kalâm al-Mannân) — Sûrat al-‘Âdiyât · authentiek Arabisch + Turkse editie (spa5k/tafsir_api).

Tafsîr Ibn Kathîr

Tafsîr Ibn Kathîr — Sûrat al-‘Âdiyât · Sahîh (uitspraak van de Profeet ﷺ dat hij bij dageraad overviel en op de adhân wachtte) · Ibn Abî Hâtim + Ibn Jarîr at-Tabarî (‘Alî ibn Abî Tâlib ↔ Ibn ‘Abbâs, via Sa‘îd ibn Jubayr: paarden of kamelen) · al-Bazzâr (nr. 2291, via ‘Ikrima → Ibn ‘Abbâs; zwak — Hafs ibn Jumay‘) · Ibn Abî Hâtim (Aboe Umâma, marfû‘ over al-kanûd; zwak isnâd — Ja‘far ibn az-Zubayr, matrûk) · at-Tawba 9:17 · (Ibn ‘Abbâs, Mujâhid, Qatâda, al-Hasan al-Basrî, ad-Dahhâk, Ibrâhîm an-Nakha‘î, Sufyân ath-Thawrî, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazî e.a.).

تَفْسِيرُ سُورَةِ الْعَادِيَاتِ وَهِيَ مَكِّيَّةٌ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * * يُقْسِمُ تَعَالَى بِالْخَيْلِ إِذَا أُجْرِيَتْ فِي سَبِيلِهِ فَعَدت وضَبَحت، وَهُوَ: الصَّوْتُ الَّذِي يُسْمَعُ مِنَ الْفَرَسِ حِينَ تَعْدُو. ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: اصْطِكَاكَ نِعَالِهَا لِلصَّخْرِ فَتَقْدَحُ مِنْهُ النَّارَ. ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ يَعْنِي: الْإِغَارَةَ وَقْتَ الصَّبَاحِ، كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُغِيرُ صَبَاحًا وَيَتَسَمَّعُ [[في أ: "ويستمع".]] أَذَانًا، فَإِنَّ سَمِعَ [[في م: "فإن سمع أذانا".]] وَإِلَّا أَغَارَ. [وَقَوْلُهُ] [[زيادة من م، أ.]] ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ يَعْنِي: غُبَارًا فِي [مَكَانِ] [[زيادة من م، أ.]] مُعْتَرَكِ الْخُيُولِ. ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ أَيْ: تَوَسَّطْنَ ذَلِكَ الْمَكَانَ كُلُّهن جُمَعَ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ قَالَ: الْإِبِلُ. وَقَالَ عَلِيٌّ: هِيَ الْإِبِلُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ الْخَيْلُ. فَبَلَغَ عَلِيًّا قولُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَقَالَ: مَا كَانَتْ لَنَا خَيْلٌ يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ فِي سَرِيَّةٍ بُعِثَتْ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ: حَدَّثَنَا يُونُسُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو صَخْرٍ، عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ الْبَجَلِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ، قَالَ: بَيْنَا أَنَا فِي الحِجْر جَالِسًا، جَاءَنِي رَجُلٌ فَسَأَلَنِي عَنْ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ فَقُلْتُ لَهُ: الْخَيْلُ حِينَ تُغِيرُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ تَأْوِي إِلَى اللَّيْلِ، فَيَصْنَعُونَ طَعَامَهُمْ، وَيُورُونَ نَارَهُمْ. فَانْفَتَلَ عَنِّي فَذَهَبَ إِلَى عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، وَهُوَ عِنْدُ سِقَايَةِ زَمْزَمَ فَسَأَلَهُ عَنْ ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ فَقَالَ: سَأَلْتَ عَنْهَا أَحَدًا قَبْلِي؟ قَالَ: نَعَمْ، سَأَلَتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: الْخَيْلُ حِينَ تُغِيرُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَالَ: اذْهَبْ فَادْعُهُ لِي. فَلَمَّا وَقَفَ عَلَى رَأْسِهِ قَالَ: تُفْتِي النَّاسَ بِمَا لَا عِلْمَ لَكَ، وَاللَّهِ لَئِنْ كَانَ أولَ غَزْوَةٍ فِي الْإِسْلَامِ بَدْرٌ، وَمَا كَانَ مَعَنَا إِلَّا فَرَسان: فَرَسٌ لِلزُّبَيْرِ وَفَرَسٌ لِلْمِقْدَادِ، فَكَيْفَ تَكُونُ الْعَادِيَاتُ ضَبْحًا؟ إِنَّمَا الْعَادِيَاتُ ضبحا من عرفة إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، وَمِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَنَزَعْتُ عَنْ قَوْلِي وَرَجَعْتُ إِلَى الَّذِي قَالَ عَلِيٌّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ [[تفسير الطبري (٣٠/١٧٦) .]] . وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: إِنَّمَا ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ مِنْ عَرَفَةَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، فَإِذَا أَوَوْا إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ أَوْرُوا النِّيرَانَ. وَقَالَ العَوفي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هِيَ الْخَيْلُ. وَقَدْ قَالَ بِقَوْلِ عَلِيٍّ: إِنَّهَا الْإِبِلُ جَمَاعَةً. مِنْهُمْ: إِبْرَاهِيمُ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَبِقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ آخَرُونَ، مِنْهُمْ: مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ: مَا ضَبَحَتْ دَابَّةٌ قَطُّ إِلَّا فَرَسٌ أَوْ كَلْبٌ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْج [[في أ: "جرير".]] عَنْ عَطَاءٍ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَصِفُ الضَّبْحَ: أَحْ أَحْ. وَقَالَ أَكْثَرُ هَؤُلَاءِ فِي قَوْلِهِ: ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: بِحَوَافِرِهَا. وَقِيلَ: أسعَرْنَ الْحَرْبَ بَيْنَ رُكبانهن. قَالَهُ قَتَادَةُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ: ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ يَعْنِي: مَكْرَ الرِّجَالِ. وَقِيلَ: هُوَ إِيقَادُ النَّارِ إِذَا رَجَعُوا إِلَى مَنَازِلِهِمْ مِنَ اللَّيْلِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ: نِيرَانُ الْقَبَائِلِ. وَقَالَ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْخَيْلِ: هُوَ إِيقَادُ النَّارِ بِالْمُزْدَلِفَةِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَالصَّوَابُ الْأَوَّلُ؛ أَنَّهَا الْخَيْلُ حِينَ تَقْدَحُ بِحَوَافِرِهَا. * * وَقَوْلُهُ ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ: يَعْنِي إِغَارَةَ الْخَيْلِ صُبْحًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَالَ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْإِبِلِ: هُوَ الدَّفْعُ صُبْحًا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ إِلَى مِنًى. وَقَالُوا كُلُّهُمْ فِي قَوْلِهِ: ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ هُوَ: الْمَكَانُ الَّذِي إِذَا حَلَّتْ فِيهِ أَثَارَتْ بِهِ الْغُبَارَ، إِمَّا فِي حَجٍّ أَوْ غَزْوٍ. * * وَقَوْلُهُ: ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ قَالَ العَوفى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَقَتَادَةَ، وَالضَّحَّاكَ: يَعْنِي جَمَع الْكُفَّارِ مِنَ الْعَدُوِّ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ: فَوَسَطْنَ بِذَلِكَ الْمَكَانِ جَميعُهُن، وَيَكُونُ ﴿جَمْعًا﴾ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ الْمُؤَكَّدَةِ. وَقَدْ رَوَى أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ هَاهُنَا حَدِيثًا [غَرِيبًا جِدًّا] [[زيادة من م، أ.]] فَقَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبَدَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ جُمَيع، حَدَّثَنَا سِمَاك، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وسلم خيلا فَأَشْهَرَتْ شَهْرًا لَا يَأْتِيهِ مِنْهَا خَبَرٌ، فَنَزَلَتْ: ﴿وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا﴾ ضَبَحَتْ بِأَرْجُلِهَا، ﴿فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا﴾ قَدَحَتْ بِحَوَافِرِهَا الْحِجَارَةَ فَأَوْرَتْ نَارًا، ﴿فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا﴾ صبَّحت الْقَوْمَ بِغَارَةٍ، ﴿فَأَثَرْنَ بِهِ نَقْعًا﴾ أَثَارَتْ بِحَوَافِرِهَا التُّرَابَ، ﴿فَوَسَطْنَ بِهِ جَمْعًا﴾ قَالَ: صَبَّحَتِ الْقَوْمَ جَمِيعًا [[مسند البزار برقم (٢٢٩١) "كشف الأستار" وقال الهيثمي في المجمع (٧/١٤٢) : "فيه حفص بن جميع وهو ضعيف".]] . * * وَقَوْلُهُ: ﴿إِنَّ الإنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ﴾ هَذَا هُوَ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ، بِمَعْنَى: أَنَّهُ لِنِعَمِ رَبِّهِ لَجَحُودٌ كَفُورٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخعِي، وَأَبُو الْجَوْزَاءِ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَأَبُو الضُّحَى، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ قَيْسٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَالْحُسْنُ، وَقَتَادَةُ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، وَابْنُ زَيْدٍ: الْكَنُودُ: الْكَفُورُ. قَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الَّذِي يَعُدُّ الْمَصَائِبَ، وَيَنْسَى نِعَمَ رَبِّهِ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْب، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: ﴿إِنَّ الإنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ﴾ قَالَ: "الْكَفُورُ الَّذِي يَأْكُلُ وَحْدَهُ، وَيَضْرِبُ عَبْدَهُ، وَيَمْنَعُ رَفْدَهُ" [[ورواه الطبري في تفسيره (٣٠/١٨٠) عن أبي كريب، به.]] . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، مِنْ طَرِيقِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ -وَهُوَ مَتْرُوكٌ-فَهَذَا إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ حَرِيزِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ هَانِئٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَوْقُوفًا [[تفسير الطبري (٣٠/١٨٠) .]] . * * وَقَوْلُهُ: ﴿وَإِنَّهُ عَلَى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ﴾ قَالَ قَتَادَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ لِشَهِيدٌ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ عَلَى الْإِنْسَانِ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: وَإِنَّ الْإِنْسَانَ عَلَى كَوْنِهِ كَنُودًا [[في م: "لكنودا".]] لَشَهِيدٌ، أَيْ: بِلِسَانِ حَالِهِ، أَيْ: ظَاهِرٌ ذَلِكَ عَلَيْهِ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ﴿مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ﴾ [التَّوْبَةِ: ١٧] * * وَقَوْلُهُ: ﴿وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ﴾ أَيْ: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ -وَهُوَ: الْمَالُ-لَشَدِيدٌ. وَفِيهِ مَذْهَبَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمَعْنَى: وَإِنَّهُ لَشَدِيدُ الْمَحَبَّةِ لِلْمَالِ. وَالثَّانِي: وَإِنَّهُ لَحَرِيصٌ بَخِيلٌ؛ مِنْ مَحَبَّةِ الْمَالِ. وَكِلَاهُمَا صَحِيحٌ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُزَهِّدا فِي الدُّنْيَا، ومُرَغِّبًا فِي الْآخِرَةِ، وَمُنَبِّهًا عَلَى مَا هُوَ كَائِنٌ بَعْدَ هَذِهِ الْحَالِ، وَمَا يَسْتَقْبِلُهُ الْإِنْسَانُ مِنَ الْأَهْوَالِ: ﴿أَفَلا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ﴾ أَيْ: أُخْرِجَ مَا فِيهَا مِنَ الْأَمْوَاتِ، ﴿وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ﴾ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ: يَعْنِي أَبْرَزَ وَأَظْهَرَ مَا كَانُوا يُسِرُّونَ فِي نُفُوسِهِمْ، ﴿إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ﴾ أَيْ: لَعَالِمٌ بِجَمِيعِ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ وَيَعْمَلُونَ، مُجَازِيهِمْ [[في أ: "ويجازيهم".]] عَلَيْهِ أَوْفَرَ الْجَزَاءِ، وَلَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ. آخِرُ [تَفْسِيرِ] [[زيادة من م.]] سُورَةِ "وَالْعَادِيَّاتِ" وَلِلَّهِ الْحَمْدُ [وَالْمِنَّةُ، وَحَسْبُنَا الله] [[زيادة من م.]]

Tafsîr Ibn al-Qayyim

Tafsîr Ibn al-Qayyim — Sûrat al-‘Âdiyât (fusûl uit zijn tafsir-compilatie + Kitâb al-Furûsiyya) · de eed bij de paarden en het dispuut paarden/kamelen (‘Alî, Ibn Mas‘ûd ↔ Ibn ‘Abbâs, al-Hasan; al-Farrâ’, az-Zajjâj, al-Jurjânî) · de drie grondslagen van tafsîr (lafz/ma‘nâ/ishâra) · Sahîh (de Profeet ﷺ overviel pas bij dageraad en wachtte op de adhân) · de kanûd-fasl (Ibn ‘Abbâs, Mujâhid, Qatâda, al-Hasan, Aboe ‘Ubayda, al-Fadl ibn ‘Abbâs) · qudsî-vermaning over Gods milddadigheid · taalkundige latîfa bij ‘khabîr’.

(فصل) وأما شأن المقسم عليه فهو حال الإنسان وهو كون الإنسان كنودًا بشهادته على نفسه أو شهادة ربه عليه وكونه بخيلًا لحبه المال والكنود للنعمة وفعله كند يكند كنودًا مثل كفر يكفر كفورًا والأرض الكنود التي لا تنبت شيئًا وامرأة كندى أي كفور للمعاشرة وأصل اللفظ منع الحق والخير ورجل كنود إذا كان مانعًا لما عليه من الحق وعبارات المفسرين تدور على هذا المعنى قال ابن عباس رضي الله عنهما وأصحابه رحمهم الله تعالى هو الكفور وقيل هو البخيل الذي يمنع رفده وبجيع عبده ولا يعطى في النائبة وقال الحسن هو اللوام لربه يعد المصائب وينسى النعم. وأما قوله ﴿وَإنَّهُ عَلى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ﴾ فقال ابن عباس يريد أن ربه على ذلك لشهيد وقيل إن الإنسان لشهيد على ذلك إن أنكر بلسانه أشهد ربه عليه حاله ويؤيد هذا القول سياق الضمائر فإن قوله ﴿وَإنَّهُ لِحُبِّ الخَيْرِ لَشَدِيدٌ﴾ للإنسان فافتتح الخبر عن الإنسان بكونه كنودًا ثم ثناه بكونه شهيدا على ذلك ثم ختمه بكونه بخيلًا بماله لحبه إياه ويؤيد قول ابن عباس رضي الله عنهما أنه أتى بعلي فقال ﴿وَإنَّهُ عَلى ذَلِكَ لَشَهِيدٌ﴾ أي مطلع عالم به كقوله ﴿ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما يَفْعَلُونَ﴾ ولو أريد شهادة الإنسان لأتى بالباء فقيل وإنه بذلك لشهيد كما قال تعالى ﴿ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أنْفُسِهِمْ بِالكُفْرِ﴾ فلو أراد شهادة الإنسان لقال وإنه على نفسه لشهيد فإن كنوده المشهود به ونفسه هي المشهود عليها ثم قال تعالى ﴿وَإنَّهُ لِحُبِّ الخَيْرِ لَشَدِيدٌ﴾ والخير هنا المال باتفاق المفسرين والشديد البخيل من أجل حب المال فحب المال هو الذي حمله على البخل هذا قول الأكثرين وقال ابن قتيبة بل المعنى إنه لشديد الحب للخير فتكون اللام في قوله لحب الخير متعلقة بقوله لشديد على حد تعلق قولك إنه لزيد لضارب ومنعت طائفة من النحاة أن يعمل ما بعد اللام فيما قبلها وهذه الآيات حجة على الجواز فإن قوله لربه معمول لكنود وقوله على ذلك معمول لشهيد ولا وجه للتكلف البارد في تقدير عامل مقدم محذوف يفسره هذا المذكور فالحق جواز إن لزيد لضارب فوصف سبحانه الإنسان بكفران نعم ربه وبخله بما آتاه من الخير فلا هو شكور للنعم ولا محسن إلى خلقه بل بخيل بشكره بخيل بماله. وهذا ضد المؤمن الكريم فإنه مخلص لربه محسن إلى خلقه فالمؤمن له الإخلاص والإحسان والفاجر له الكفر والبخل وقد ذم الله سبحانه هذين الخلقين المهلكين في غير موضع من كتابه كقوله ﴿فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هم عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِينَ هم يُراؤُونَ ويَمْنَعُونَ الماعُون﴾ فالرياء ضد الإخلاص ومنع الماعون ضد الإحسان وكذلك قوله تعالى ﴿إنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَن كانَ مُخْتالًا فَخُورًا الَّذِينَ يَبْخَلُونَ ويَأْمُرُونَ النّاسَ بِالبُخْلِ ويَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ﴾ فاختياله وفخره من كفره وكنوده وهذا ضد قوله ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالغَيْبِ ويُقِيمُونَ الصَّلاةَ ومِمّا رَزَقْناهم يُنْفِقُونَ﴾ وقوله ﴿واعْبُدُوا اللَّهَ ولا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وبِالوالِدَيْنِ إحْسانًا﴾ الآية. وكذلك ذكر الخلقين الذميمين في قوله ﴿والَّذِينَ يُنْفِقُونَ أمْوالَهم رِئاءَ النّاسِ ولا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ولا بِاليَوْمِ الآخِرِ﴾ ونظيره ﴿وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ واليَوْمِ الآخِرِ وأنْفَقُوا مِمّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ﴾ ونظيره ما تقدم في سورة الليل من ذم المستغني البخيل ومدح المعطى المصدق بالحسنى ونظيره قوله ﴿وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِي جَمَعَ مالًا وعَدَّدَهُ﴾ فإن الهمزة واللمزة من الفخر والكبر وجمع المال وتعديده من البخل وذلك مناف لسر الصلاة والزكاة ومقصودهما. (فصل) وَلَوْ عَلِمَ هَذا الظّالِمُ الجاهِلُ أنَّ بَلاءَهُ مِن نَفْسِهِ ومُصابَهُ مِنها، وأنَّها أوْلى بِكُلِّ ذَمٍّ وظُلْمٍ، وأنَّها مَأْوى كُلِّ سُوءٍ، و﴿إنَّ الإنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ﴾ [العاديات: ٦] قالَ ابْنُ عَبّاسٍ، ومُجاهِدٌ، وقَتادَةُ: كَفُورٌ جَحُودٌ لِنِعَمِ اللَّهِ. وَقالَ الحَسَنُ: هو الَّذِي يَعُدُّ المَصائِبَ، ويَنْسى النِّعَمَ، وقالَ أبُو عُبَيْدَةَ: هو قَلِيلُ الخَيْرِ، والأرْضُ الكَنُودُ الَّتِي لا نَبْتَ بِها. وَقِيلَ: الَّتِي لا تُنْبِتُ شَيْئًا مِنَ المَنافِعِ، وقالَ الفَضْلُ بْنُ عَبّاسٍ: الكَنُودُ الَّذِي أنْسَتْهُ الخَصْلَةُ الواحِدَةُ مِنَ الإساءَةِ الخِصالَ الكَثِيرَةَ مِنَ الإحْسانِ. وَلَوْ عَلِمَ هَذا الظّالِمُ الجاهِلُ أنَّهُ هو القاعِدُ عَلى طَرِيقِ مَصالِحِهِ يَقْطَعُها عَنِ الوُصُولِ إلَيْهِ، فَهو الحَجَرُ في طَرِيقِ الماءِ الَّذِي بِهِ حَياتُهُ، وهو السُّكْرُ الَّذِي قَدْ سَدَّ مَجْرى الماءِ إلى بُسْتانِ قَلْبِهِ، ويَسْتَغِيثُ مَعَ ذَلِكَ: العَطَشَ العَطَشَ، وقَدْ وقَفَ في طَرِيقِ الماءِ، ومَنَعَ وُصُولَهُ إلَيْهِ، فَهو حِجابُ قَلْبِهِ عَنْ سِرِّ غَيْبِهِ، وهو الغَيْمُ المانِعُ لِإشْراقِ شَمْسِ الهُدى عَلى القَلْبِ، فَما عَلَيْهِ أضَرُّ مِنهُ، ولا لَهُ أعْداءٌ أبْلَغُ في نِكايَتِهِ وعَداوَتِهِ مِنهُ. ؎ما تَبْلُغُ الأعْداءُ مِن جاهِلٍ ∗∗∗ ما يَبْلُغُ الجاهِلُ مِن نَفْسِهِ فَتَبًّا لَهُ ظالِمًا في صُورَةِ مَظْلُومٍ، وشاكِيًا والجِنايَةُ مِنهُ، قَدْ جَدَّ في الإعْراضِ وهو يُنادِي: طَرَدُونِي وأبْعَدُونِي، ولّى ظَهْرَهُ البابَ، بَلْ أغْلَقَهُ عَلى نَفْسِهِ وأضاعَ مَفاتِيحَهُ وكَسَرَها، ويَقُولُ: ؎دَعانِي وسَدَّ البابَ دُونِي فَهَلْ إلى ∗∗∗ دُخُولِي سَبِيلٌ بَيِّنُوا لِي قِصَّتِي يَأْخُذُ الشَّفِيقُ بِحُجْزَتِهِ عَنِ النّارِ، وهو يُجاذِبُهُ ثَوْبَهُ ويَغْلِبُهُ ويَقْتَحِمُها، ويَسْتَغِيثُ: ما حِيلَتِي؟ وقَدْ قَدَّمُونِي إلى الحُفَيْرَةِ وقَذَفُونِي فِيها، واللَّهِ كَمْ صاحَ بِهِ النّاصِحُ: الحَذَرَ الحَذَرَ، إيّاكَ إيّاكَ، وكَمْ أمْسَكَ بِثَوْبِهِ، وكَمْ أراهُ مَصارِعَ المُقْتَحِمِينَ وهو يَأْبى إلّا الِاقْتِحامَ: ؎وَكَمْ سُقْتُ في آثارِكم مِن نَصِيحَةٍ ∗∗∗ وقَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ المُتَنَصِّحُ يا ويْلَهُ ظَهِيرًا لِلشَّيْطانِ عَلى رَبِّهِ، خَصْمًا لِلَّهِ مَعَ نَفْسِهِ، جَبْرِيُّ المَعاصِي، قَدَرِيُّ الطّاعاتِ، عاجِزُ الرَّأْيِ، مِضْياعٌ لِفُرْصَتِهِ، قاعِدٌ عَنْ مَصالِحِهِ، مُعاتِبٌ لِأقْدارِ رَبِّهِ، يَحْتَجُّ عَلى رَبِّهِ بِما لا يَقْبَلُهُ مِن عَبْدِهِ وامْرَأتِهِ وأمَتِهِ إذا احْتَجُّوا بِهِ عَلَيْهِ في التَّهاوُنِ في بَعْضِ أمْرِهِ، فَلَوْ أمَرَ أحَدَهم بِأمْرٍ فَفَرَّطَ فِيهِ، أوْ نَهاهُ عَنْ شَيْءٍ فارْتَكَبَهُ، وقالَ: القَدَرُ ساقَنِي إلى ذَلِكَ، لَما قَبِلَ مِنهُ هَذِهِ الحُجَّةَ، ولَبادَرَ إلى عُقُوبَتِهِ. فَإنْ كانَ القَدَرُ حُجَّةً لَكَ أيُّها الظّالِمُ الجاهِلُ في تَرْكِ حَقِّ رَبِّكَ، فَهَلّا كانَ حُجَّةً لِعَبْدِكَ وأمَتِكَ في تَرْكِ بَعْضِ حَقِّكَ؟ بَلْ إذا أساءَ إلَيْكَ مُسِيءٌ، وجَنى عَلَيْكَ جانٍ، واحْتَجَّ بِالقَدَرِ لاشْتَدَّ غَضَبُكَ عَلَيْهِ، وتَضاعَفَ جُرْمُهُ عِنْدَكَ، ورَأيْتَ حُجَّتَهُ داحِضَةً، ثُمَّ تَحْتَجُّ عَلى رَبِّكَ بِهِ، وتَراهُ عُذْرًا لِنَفْسِكَ؟! فَمَن أوْلى بِالظُّلْمِ والجَهْلِ مِمَّنْ هَذِهِ حالُهُ؟ هَذا مَعَ تَواتُرِ إحْسانِ اللَّهِ إلَيْكَ عَلى مَدى الأنْفاسِ، أزاحَ عِلَلَكَ، ومَكَّنَكَ مِنَ التَّزَوُّدِ إلى جَنَّتِهِ، وبَعَثَ إلَيْكَ الدَّلِيلَ، وأعْطاكَ مُؤْنَةَ السَّفَرِ وما تَتَزَوَّدُ بِهِ، وما تُحارِبُ بِهِ قُطّاعَ الطَّرِيقِ عَلَيْكَ، فَأعْطاكَ السَّمْعَ والبَصَرَ والفُؤادَ، وعَرَّفَكَ الخَيْرَ والشَّرَّ، والنّافِعَ والضّارَّ وَأرْسَلَ إلَيْكَ رَسُولَهُ، وأنْزَلَ إلَيْكَ كِتابَهُ، ويَسَّرَهُ لِلذِّكْرِ والفَهْمِ والعَمَلِ، وأعانَكَ بِمَدَدٍ مِن جُنْدِهِ الكِرامِ، يُثَبِّتُونَكَ ويَحْرُسُونَكَ، ويُحارِبُونَ عَدُوَّكَ ويَطْرُدُونَهُ عَنْكَ، ويُرِيدُونَ مِنكَ أنْ لا تَمِيلَ إلَيْهِ ولا تُصالِحَهُ، وهم يَكْفُونَكَ مُؤْنَتَهُ، وأنْتَ تَأْبى إلّا مُظاهَرَتَهُ عَلَيْهِمْ، ومُوالاتَهُ دُونَهُمْ، بَلْ تُظاهِرُهُ وتُوالِيهِ دُونَ ولِيِّكَ الحَقِّ الَّذِي هو أوْلى بِكَ، قالَ اللَّهُ تَعالى ﴿وَإذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إلّا إبْلِيسَ كانَ مِنَ الجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أمْرِ رَبِّهِ أفَتَتَّخِذُونَهُ وذُرِّيَّتَهُ أوْلِياءَ مِن دُونِي وهم لَكم عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّالِمِينَ بَدَلًا﴾ [الكهف: ٥٠] طَرَدَ إبْلِيسَ عَنْ سَمائِهِ، وأخْرَجَهُ مِن جَنَّتِهِ، وأبْعَدَهُ مِن قُرْبِهِ، إذْ لَمْ يَسْجُدْ لَكَ، وأنْتَ في صُلْبِ أبِيكَ آدَمَ، لِكَرامَتِكَ عَلَيْهِ، فَعاداهُ وأبْعَدَهُ، ثُمَّ والَيْتَ عَدُوَّهُ، ومِلْتَ إلَيْهِ وصالَحْتَهُ، وتَتَظَلَّمُ مَعَ ذَلِكَ، وتَشْتَكِي الطَّرْدَ والإبْعادَ، وتَقُولُ: ؎عَوَّدُونِي الوِصالَ والوَصْلُ عَذْبُ ∗∗∗ ورَمَوْنِي بِالصَّدِّ والصَّدُّ صَعْبُ نَعَمْ، وكَيْفَ لا يَطْرُدُ مَن هَذِهِ مُعامَلَتُهُ؟ وكَيْفَ لا يَبْعُدُ عَنْهُ مَن كانَ هَذا وصْفَهُ؟ وكَيْفَ يَجْعَلُ مِن خاصَّتِهِ وأهْلِ قُرْبِهِ مَن حالُهُ مَعَهُ هَكَذا؟ قَدْ أفْسَدَ ما بَيْنَهُ وبَيْنَ اللَّهِ وكَدَّرَهُ. أمَرَهُ اللَّهُ بِشُكْرِهِ، لا لِحاجَتِهِ إلَيْهِ، ولَكِنْ لِيَنالَ بِهِ المَزِيدَ مِن فَضْلِهِ، فَجَعَلَ كُفْرَ نِعَمِهِ، والِاسْتِعانَةَ بِها عَلى مَساخِطِهِ مِن أكْبَرِ أسْبابِ صَرْفِها عَنْهُ. وَأمَرَهُ بِذِكْرِهِ لِيُذَكِّرَهُ بِإحْسانِهِ، فَجَعَلَ نِسْيانَهُ سَبَبًا لِنِسْيانِ اللَّهِ لَهُ ﴿نَسُوا اللَّهَ فَأنْساهم أنْفُسَهُمْ﴾ [الحشر: ١٩]، ﴿نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة: ٦٧] أمَرَهُ بِسُؤالِهِ لِيُعْطِيَهُ، فَلَمْ يَسْألْهُ، بَلْ أعْطاهُ أجَلَّ العَطايا بِلا سُؤالٍ، فَلَمْ يَقْبَلْ، يَشْكُو مَن يَرْحَمُهُ إلى مَن لا يَرْحَمُهُ، ويَتَظَلَّمُ مِمَّنْ لا يَظْلِمُهُ، ويَدَعُ مَن يُعادِيهِ ويَظْلِمُهُ، إنْ أنْعَمَ عَلَيْهِ بِالصِّحَّةِ والعافِيَةِ والمالِ والجاهِ اسْتَعانَ بِنِعَمِهِ عَلى مَعاصِيهِ، وإنْ سَلَبَهُ ذَلِكَ ظَلَّ مُتَسَخِّطًا عَلى رَبِّهِ وهو شاكِيهِ، لا يَصْلُحُ لَهُ عَلى عافِيَةٍ، ولا عَلى ابْتِلاءٍ، العافِيَةُ تُلْقِيهِ إلى مَساخِطِهِ، والبَلاءُ يَدْفَعُهُ إلى كُفْرانِهِ وجُحُودِ نِعْمَتِهِ، وشِكايَتِهِ إلى خَلْقِهِ. دَعاهُ إلى بابِهِ فَما وقَفَ عَلَيْهِ ولا طَرَقَهُ، ثُمَّ فَتَحَهُ لَهُ فَما عَرَّجَ عَلَيْهِ ولا ولَجَهُ، أرْسَلَ إلَيْهِ رَسُولَهُ يَدْعُوهُ إلى دارِ كَرامَتِهِ، فَعَصى الرَّسُولَ، وقالَ: لا أبِيعُ ناجِزًا بِغائِبٍ، ونَقْدًا بِنَسِيئَةٍ، ولا أتْرُكُ ما أراهُ لِشَيْءٍ سَمِعْتُ بِهِ، ويَقُولُ: ؎خُذْ ما رَأيْتَ ودَعْ شَيْئًا سَمِعْتَ بِهِ ∗∗∗ في طَلْعَةِ الشَّمْسِ ما يُغْنِيكَ عَنْ زُحَلِ فَإنْ وافَقَ حَظَّهُ طاعَةُ الرَّسُولِ أطاعَهُ لِنَيْلِ حَظِّهِ، لا لِرِضى مُرْسِلِهِ، لَمْ يَزَلْ يَتَمَقَّتُ إلَيْهِ بِمَعاصِيهِ، حَتّى أعْرَضَ عَنْهُ، وأغْلَقَ البابَ في وجْهِهِ. وَمَعَ هَذا فَلَمْ يُؤَيِّسْهُ مِن رَحْمَتِهِ، بَلْ قالَ: «مَتى جِئْتَنِي قَبِلْتُكَ، إنْ أتَيْتَنِي لَيْلًا قَبِلْتُكَ، وإنْ أتَيْتَنِي نَهارًا قَبِلْتُكَ، وإنْ تَقَرَّبْتَ مِنِّي شِبْرًا تَقَرَّبْتُ مِنكَ ذِراعًا، وإنْ تَقَرَّبْتَ مِنِّي ذِراعًا تَقَرَّبْتُ مِنكَ باعًا، وإنْ مَشَيْتَ إلَيَّ هَرْوَلْتُ إلَيْكَ، ولَوْ لَقِيتَنِي بِقُرابِ الأرْضِ خَطايا، ثُمَّ لَقِيتَنِي لا تُشْرِكُ بِي شَيْئًا، أتَيْتُكَ بِقُرابِها مَغْفِرَةً، ولَوْ بَلَغَتْ ذُنُوبُكَ عَنانَ السَّماءِ، ثُمَّ اسْتَغْفَرْتَنِي غَفَرْتُ لَكَ، ومَن أعْظَمُ مِنِّي جُودًا وكَرَمًا؟ عِبادِي يُبارِزُونَنِي بِالعَظائِمِ، وأنا أكْلَؤُهم عَلى فُرُشِهِمْ، إنِّي والجِنُّ والإنْسُ في نَبَأٍ عَظِيمٍ: أخْلُقُ ويُعْبَدُ غَيْرِي، وأرْزُقُ ويُشْكَرُ سِوايَ، خَيْرِي إلى العِبادِ نازِلٌ، وشَرُّهم إلَيَّ صاعِدٌ، أتَحَبَّبُ إلَيْهِمْ بِنِعَمِي، وأنا الغَنِيُّ عَنْهُمْ، ويَتَبَغَّضُونَ إلَيَّ بِالمَعاصِي، وهم أفْقَرُ شَيْءٍ إلَيَّ. مَن أقْبَلَ إلَيَّ تَلَقَّيْتُهُ مِن بَعِيدٍ، ومَن أعْرَضَ عَنِّي نادَيْتُهُ مِن قَرِيبٍ، ومَن تَرَكَ لِأجْلِي أعْطَيْتُهُ فَوْقَ المَزِيدِ، ومَن أرادَ رِضايَ أرَدْتُ ما يُرِيدُ، ومَن تَصَرَّفَ بِحَوْلِي وقُوَّتِي ألَنْتُ لَهُ الحَدِيدَ. أهْلُ ذِكْرِي أهْلُ مُجالَسَتِي، وأهْلُ شُكْرِي أهْلُ زِيادَتِي، وأهْلُ طاعَتِي أهْلُ كَرامَتِي، وأهْلُ مَعْصِيَتِي لا أُقَنِّطُهم مِن رَحْمَتِي، إنْ تابُوا إلَيَّ فَأنا حَبِيبُهُمْ، فَإنِّي أُحِبُّ التَّوّابِينَ وأُحِبُّ المُتَطَهِّرِينَ، وإنْ لَمْ يَتُوبُوا إلَيَّ فَأنا طَبِيبُهُمْ، أبْتَلِيهِمْ بِالمَصائِبِ، لِأُطَهِّرَهم مِنَ المَعايِبِ.